Kinderpastoraat in ontwikkeling

Kinderpastoraat staat in veel gemeenten eigenlijk nog in de kinderschoenen. Er is nog een hele weg af te leggen hoewel kinderpastoraat de afgelopen jaren gelukkig wel een zelfstandige plaats verworven heeft binnen het pastoraat. Kinderpastoraat onderscheidt zich niet in de eerste plaats van ander pastoraat door haar methode, maar vooral door haar doelgroep, de kinderen. De kenmerken van deze doelgroep hebben verregaande consequenties voor de praktijk en stellen specifieke eisen aan de pastorale werker.

Net zoals het vrijwel onmogelijk is om in één enkele zin het begrip "pastoraat" te definiëren, is kinderpastoraat ook moeilijk in een hokje te plaatsen. In de seculiere hulpverlening zijn verschillende definities voor kinderpsychotherapie (kinderhulpverlening) geformuleerd:

"Een professioneel aangeboden dienst van psychologische hulp aan kinderen en de volwassenen die bij hen betrokken zijn"

"Kinderpsychotherapie is een context, waarin gecommuniceerd wordt over de betekenis van interpersoonlijke en intrapersoonlijke ervaringen, met als doel emotionele groei en gedragsveranderingen te bevorderen"

"Het methodisch vestigen, structureren en hanteren van een therapeutische relatie met een jeugdige cliënt, alsmede van een therapiebevorderende relatie met de ouders of opvoeders, door een daartoe opgeleid persoon (of personen), die psychologische middelen systematisch en toetsbaar toepast om een proces op gang te brengen, dat als doel heeft het opheffen of verminderen van ontwikkelingsstoornissen of blokkeringen, opdat de ontwikkelingskansen zoveel mogelijk worden hersteld."

Deze definities benadrukken dat de hulp aan kinderen methodisch van goede kwaliteit moet zijn en geplaatst moet worden binnen, en in overleg met, de sociale leefomgeving van het kind, namelijk het gezin waarin het thuishoort.

Pastoraat is te omschrijven als herderlijke zorg. Het gevolg is dat kinderpastoraat de herderlijke zorg specifiek voor kinderen aanduidt. Veel verder dan deze globale, brede omschrijving wordt over het algemeen niet gekomen. Daarom houden wij een definitie aan van het begrip kinderpastoraat, waaruit direct al een aantal zaken naar voren komen:
"Kinderpastoraat is het begeleiden van een kind in zijn gezonde groei en ontwikkeling, het aanvullen van opvoedingssituaties en het begeleiden van een kind in scheefgelopen situaties. Voor het kind kunnen dan de mogelijkheden voor een normale ontwikkeling hersteld worden en krijgt het de kans op te groeien tot en gezonde, zelfstandige volwassene die leeft tot eer van God en in goede samenleving met anderen."

Kinderpastoraat is niet eenvoudig
Sommigen hebben de indruk dat pastoraat aan kinderen gemakkelijker is dan aan volwassenen: kleine kinderen hebben kleinere problemen en dus zijn deze gemakkelijk hanteerbaar... Dit is echter te eenvoudig gesteld. In essentie is kinderpastoraat hetzelfde als ander pastoraat. Toch moet voortdurend de doelgroep in de gaten gehouden worden. Een viertal redenen maken kinderpastoraat meer ingewikkeld dan volwassen pastoraat:

Vertaalprobleem
Het is vaak een probleem de pastorale principes te vertalen naar kinderen toe. Afstemmen op het kind en zijn mogelijkheden wat betreft denken, voelen, handelen is noodzakelijk, willen handelingen van de pastorale werker begrepen en verwerkt kunnen worden.

Communicatie
Werken met kinderen is door hun andere manieren van communiceren niet eenvoudig voor een volwassene. Hoe denkt een kind? Kan de volwassene zich verplaatsen in de kindercultuur?

Ontwikkeling van kinderen
Problemen bij kinderen moeten ook beschouwd worden in een ontwikkelingspsychologisch perspectief. Hoe verloopt de persoonlijkheidsontwikkeling? In welke fase van de ontwikkeling heeft een crisis zich voorgedaan en wat zijn de gevolgen voor de daarop volgende fasen? Is het ontwikkelingsniveau waarop het probleem zich voordoet bepalend voor de ernst ervan, de oplossingsstrategieën en de verwerkingswijze? Hoe veroorzaakt scheefgroei op jonge leeftijd extra problemen op latere leeftijd? Wat is het belang hiervan voor de oplossing? De oplossing is vaak niet te zoeken in het aanpakken van het beginprobleem - bijvoorbeeld een traumatische ervaring - alleen, maar ook in de latere ontwikkelingen die hebben plaatsgevonden in het leven en de persoonlijkheid van een kind.

Kind niet los van gezin
Het netwerk van gezin, school, etc., zorgt voor een extra complexiteit. Kinderpastoraat raakt onvermijdelijk de relaties met de volwassenen rondom het kind. Kinderpastoraat heeft daarom altijd met de ouders te maken, en mag nooit losgekoppeld worden van de ouders. Ook dient de hulpverlener steeds de vraag te stellen welke invloed het pastoraat heeft op de relatie ouder-kind en hoe respect voor de ouder-kind-relatie gestimuleerd kan worden.

Van individu naar systeemdenken
De ouders behoren het kind op te voeden. Soms is daarbij hulp van buitenaf nodig. Een belangrijke taak van de hulpverlener is de positie van de ouders te respecteren en te stimuleren. Hoe kleiner het kind, hoe meer via de ouders gewerkt moet worden. Er is een geleidelijke overgang van volledige afhankelijkheid van de ouders naar volledige zelfstandigheid. Zelfstandigheid overkomt iemand niet op zijn achttiende. Kinderpastoraat zal zich in dat proces moeten inpassen.

Als ouders hun verantwoordelijkheid niet nemen, staat de hulpverlener voor moeilijke keuzes. Soms kan hij niet het goede kiezen, maar kiest hij tussen twee slechte oplossingen. Toch is kinderpastoraat altijd ook gezinspastoraat. De hulpverlener komt binnen in een bestaande relationele structuur, bijvoorbeeld het gezin, en moet die respecteren.

Omdat kinder- en tienerpastoraat bepaalde kennis en vaardigheden vereist, organiseert Chris* de cursus kinder- en tienerpastoraat.

*Chris biedt pastoraat en advies aan kinderen, tieners én ouders middels een telefonische hulplijn (078 - 63 123 00) e-mail (help@chris.nl) en een chatbox (www.chris.nl/). Daarnaast biedt Chris onderwijs aan jeugdwerkers, ouders en andere belangstellenden middels haar cursus Kinder- en Tienerpastoraat. Chris is onderdeel van De Hoop ggz.