Pastorale zorg aan kinderen van gescheiden ouders 

Na de zondagsschool wilde de moeder van Anna (7) even met me praten. Ze vroeg of Anna nog iets bijzonders had gezegd die ochtend. Ik vertelde dat Anna tijdens het werkje tegen me had gezegd, dat haar vader niet meer thuis woont en dat ze, als ze naar hem toe gaat, naar een andere kerk gaan. Haar moeder vertelde dat als Anna na zo'n weekend thuis komt, zij de eerste dagen onhandelbaar is. De weekenden dat Anna thuis is, wil ze eigenlijk niet mee naar de kerk. 'Want God brengt papa toch niet terug...'

Jaarlijks zien tienduizenden kinderen hun ouders uit elkaar gaan. Ook in christelijke kringen komt echtscheiding voor. Om kinderen van gescheiden ouders te ondersteunen, is het belangrijk dat u hen goed kent. Ieder kind is immers uniek en heeft zijn eigen karakter en levensverhaal. Anna was open en begon zelf over haar thuissituatie te praten. Een meisje als Anna zal misschien eerder een luisterend oor vinden, dan een meisje dat erg gesloten is. Soms lijkt het dat gesloten kinderen het niet nodig hebben om te praten of dit niet lijken te willen, maar voor beide type kinderen is het belangrijk om gevoelens te uiten.
Door het uiten van gevoelens en gedachten krijgt het kind ruimte om te verwerken en alles op een rijtje te krijgen. Hierdoor kan voorkomen worden dat onrealistische gedachten en verwachtingen wortel schieten en het verdere leven van het kind bepalen.

Gevolgen van echtscheiding
Naast het goed kennen van het kind, is het ook van belang om kennis te hebben van de gevolgen voor echtscheidingskinderen in het algemeen.

Veranderingen
Allereerst verandert er veel in hun leven. Ouders wonen niet meer bij elkaar en mogelijk heeft een van de ouders een nieuwe partner. Maar ook moeten ze misschien in een ander huis gaan wonen of gaat hun moeder werken. Omdat kinderen hun vertrouwde situatie verliezen en zich zullen moeten aanpassen, spreken we van een rouwproces, dat doorgemaakt moet worden. Net als Anna, voelen zij zich vaak boos en verdrietig. Maar ook kunnen zij zich schuldig voelen, of bang zijn om alleen te zijn. Het is belangrijk om te weten hoe lang het geleden is, dat de ouders uit elkaar zijn gegaan en in wat voor sfeer dat is gebeurd. In het geval van Anna waren er veel ruzies geweest, tijdens en na de scheiding.

Probleemgedrag
Kinderen zullen in het begin duidelijker probleemgedrag laten zien dan na een aantal maanden, waarna er waarschijnlijk meer stabiliteit is gekomen. Jongens en meisjes reageren vaak verschillend. Meisjes zullen zich in hun gedrag eerder op zichzelf richten, ze voelen zich dan bijvoorbeeld depressief. Jongens daarentegen uiten zich in hun gedrag meer naar anderen, door driftbuien of stelen. Dit soort gedrag valt vaak eerder op en krijgt daardoor eerder aandacht. Als een kind zich rustig gedraagt en weinig laat merken van wat het voelt, is dat dus geen teken dat het kind geen moeite heeft met de echtscheiding.

Leeftijd
Hoe kinderen reageren op de echtscheiding heeft ook te maken met hun leeftijd. Een kind van zeven zoals Anna, zal anders reageren dan een meisje van veertien jaar. Kleuters kunnen niet zo goed bevatten wat er gebeurt. Een jongetje zei eens, toen zijn vriendjes aan het opscheppen waren over hun vader: "Maar mijn vader is lekker weggelopen". Omdat ze het niet goed kunnen begrijpen, voelen kleuters zich minder veilig. Hierdoor zijn ze angstig, onrustig en hebben last van slaapproblemen. Kinderen vanaf een jaar of zes zijn erg gericht op hun ouders en uiten dit vaak in agressief gedrag naar hun ouders toe en willen vaak cadeautjes als een soort compensatie. Anna reageerde zich af op haar moeder, terwijl ze bij haar vader niets liet merken. Tieners maken zich sneller los van hun ouders dan hun leeftijdsgenootjes en vormen sneller hun eigen identiteit. Doordat het huwelijk bij hun ouders is uitgelopen in een echtscheiding, kijken ze ook anders tegen relaties aan. Vaak zijn ze bang dat hen hetzelfde zal overkomen.

Algemene tips
U kunt het kind helpen om zich aan te passen aan de nieuwe situatie door veiligheid te bieden, te bemoedigen en belangstelling te tonen. Nodig het kind thuis uit, ga leuke dingen met hem doen, zodat hij in een ontspannen en veilige sfeer met vragen en gevoelens durft te komen. Als u het kind de ruimte biedt om zijn gevoelens te uiten en zijn verhaal te vertellen, zal hij misschien ook komen met vragen over God en andere geloofsvragen.

Ondersteuning op geloofsgebied
Anna was teleurgesteld in God. Ze voelde zich in de steek gelaten door haar vader, maar ook door God. Ze was boos, omdat God er niet voor had gezorgd dat haar ouders bij elkaar bleven.
Kinderen van gelovige, gescheiden ouders vragen zich bijvoorbeeld af of God wel om hen geeft. Hoe kinderen nadenken over God, hoe zij God zien, heeft vaak te maken met hoe zij hun ouders zien. Kinderen voelen zich niet meer beschermd door hun ouders en ook niet meer door God. Ze zijn vaak teleurgesteld: waar was God? Soms komen kinderen door de hele situatie dichter bij God. Maar kinderen kunnen ook verder van God afraken. Zij maken dan geen onderscheid in de daden van mensen en de daden van God. Anna moet dus leren onderscheid te maken tussen haar vader en God en ervaren dat ze bij God altijd terecht kan.

Enkele concrete suggesties
- Help het kind te begrijpen dat niet God, maar de ouders willen scheiden. Vertel hen van Gods wil (dat mensen bij elkaar blijven als ze getrouwd zijn) en de vrije keus van de mens. Durf ook de negatieve gevoelens en gedachten rondom het geloof ter sprake te brengen.
- Onthoud dat kinderen hun ouders (en andere volwassenen) identificeren met God. Probeer onvoorwaardelijke liefde te geven. Probeer, als dat mogelijk is, dit ook met de ouders te bespreken en hen hierop te wijzen.
- Bemoedig kinderen om hun gevoelens aan God te vertellen. Laat het kind een brief schrijven aan God of heel concreet bidden.
- Maak een pot met hoopvolle bijbelteksten, waaruit een kind een tekst mag trekken en praat over het vers door. Wat zegt die tekst over hem? En wat zegt die tekst over God? En wat over zijn ouders? (Bijv. Hebreeën 4:15 ; Mattheus 11:28 -30; Psalm 31:1 a; Spreuken 16:20 ; Marcus 10:13 -16).
- Betrek het kind bij de zondagsschool, vakantiebijbelschool, kerkkampen, enz. Zorg dat het kind zich thuis voelt en op die manier een positieve geloofservaring krijgt.
- Bid samen met het kind en bid voor het kind.
- Leg een gebedsschrift aan, met aan een kant het gebed (met datum) en aan de andere kant de gebedsverhoringen (met datum).

Andere concrete handvatten om kinderen van gescheiden ouders te begeleiden, staan in het werkboek 'Begeleiding van kinderen van gescheiden ouders'. In dit werkboek wordt een zevental thema's behandeld. Na een korte uitleg volgen praktische oefeningen om samen met het kind door te werken. De oefeningen zijn een basis om er samen verder over te praten.