Wat is eenzaamheid?

Op zich heeft iedereen wel eens een periode van eenzaamheid meegemaakt. Meestal waren die perioden van voorbijgaande aard. Voor sommigen is eenzaamheid echter niet tijdelijk maar iets dat veel langer, soms zelfs een leven lang duurt.

Eenzaamheid is een verschijnsel dat in alle leeftijdscategorieën voorkomt maar - volgens onderzoek - toch het meest bij mensen in de leeftijdscategorie van 18 tot 25 jaar. Kijkend naar culturele factoren blijkt dat in culturen waar individualisme hoogtij viert, eenzaamheid veel meer voorkomt. Met name de snelle carrièremakers, de yuppies en de babyboomers zijn er vatbaar voor. Maar ook geldt het voor leiders van grote organisaties en workaholics.

En op het christelijk erf? Daar blijkt eenzaamheid net zoveel voor te komen, met name onder hulpverleners. Volgens een studie is het zelfs zo dat eenzaamheid (en ook bijvoorbeeld burn out) procentueel gezien veel meer voorkomt bij predikanten en hun echtgenoten in vergelijking met een vergelijkbare groep van christenen.

Kniezen
Eenzaamheid betekent niet per definitie dat je helemaal in je eentje zit te kniezen. Je kunt midden in het leven staan en je tussen de mensen bevinden en tóch eenzaam zijn. Eenzaamheid is dan ook een gevoel dat onafhankelijk is van het feit of er mensen aanwezig zijn. Het Engels kent - in tegenstelling tot het Nederlands - twee woorden voor eenzaamheid: loneliness en solitude. Volgens de bekende Duits-Amerikaanse theoloog/filosoof Paul Tillich (1886-1965) heeft de Engelse taal daarmee wijs de twee kanten van alleen-zijn aangevoeld: het heeft het woord loneliness geschapen om de pijn van het alleen-zijn uit te drukken. En het heeft het woord solitude geschapen om de glorie van het alleen-zijn uit te drukken.

Eenzaamheid heeft dan ook te maken met het ontbreken van relaties. Mensen kunnen heel veel contacten hebben maar weinig tot geen relaties. Een relatie gaat immers veel verder dan een contact. Een relatie vraagt namelijk om de investering van jezelf in iemand anders en daar ontbreekt het de mensen vaak aan tijd en misschien ook wel aan zin. De twaalfde-eeuwse joodse filosoof rabbi Abraham Ibn Ezra heeft eens terecht gezegd dat er niemand meer eenzaam is dan degene die alleen zichzelf liefheeft.

Geïsoleerd
Eenzaamheid is niet iets dat er van het ene op het andere moment is, het is veel meer het eindresultaat van een proces dat zich over langere tijd afspeelt. Eenzaamheid is een gevoel van verlatenheid, van geïsoleerd zijn. Het is een ervaren van leegheid dat gepaard gaat met gevoelens van inferioriteit, waardeloosheid, verlatenheid door God en anderen. Mensen die eenzaam zijn, hebben vaak medelijden met zichzelf: "Ik kan niets, ik ben niets, niemand moet me".

Eenzaamheid betekent dat iemand zich pijnlijk gewaar wordt van het feit dat het hem (of haar) ontbreekt aan nauwe, betekenisvolle contacten. Hij verlangt er wel naar maar weet niet hoe hij die contacten zou moeten krijgen. Hij onttrekt zich meer en meer aan mensen of, juist het tegenovergestelde, hij probeert juist uit alle macht, krampachtig, deel van het leven van anderen te zijn. Maar ook dit laatste gaat koste van hemzelf.