Wegkwijnen achter de geraniums

Miljoenen mensen in de wereld worstelen met eenzaamheid. Soms maar voor een tijdje, soms ook een leven lang. Wat zijn de oorzaken van eenzaamheid en wat zegt de Bijbel over dit onderwerp?

De meeste mensen maken in hun leven een periode mee van eenzaamheid. Het gaat dan in de meeste gevallen om perioden van voorbijgaande aard. Maar voor sommigen is eenzaamheid niet tijdelijk, maar iets dat veel langer en soms zelfs een leven lang duurt. Sommigen raken zelfs verslaafd in hun poging om de eenzaamheid te doorbreken.

Het komt overal voor
Eenzaamheid is een verschijnsel dat in alle leeftijdscategorieën voorkomt maar - volgens onderzoek - toch het meest bij mensen in de leeftijdscategorie van achttien tot vijfentwintig jaar. Wanneer we kijken naar culturele factoren blijkt dat in culturen waar individualisme hoogtij viert, eenzaamheid veel meer voorkomt. Met name de snelle carrièremakers zijn er vatbaar voor, maar ook leiders van grote organisaties en workaholics.

Ook christenen ontkomen er niet aan. Binnen christelijk Nederland blijkt eenzaamheid net zoveel voor te komen, met name onder hulpverleners. Volgens een studie is het zelfs zo dat eenzaamheid (en ook bijvoorbeeld het hebben van een ‘burn-out') procentueel gezien veel meer voorkomt bij predikanten en hun echtgenoten in vergelijking met een vergelijkbare groep van christenen.

Kniezen
Eenzaamheid betekent niet per definitie dat iemand in zijn of haar eentje zit te kniezen. Mensen kunnen midden in het leven staan, zich tussen de mensen bevinden en tóch eenzaam zijn. Eenzaamheid is dan ook een gevoel dat onafhankelijk is van het feit of er mensen aanwezig zijn. Het Engels kent - in tegenstelling tot het Nederlands - twee woorden voor eenzaamheid: loneliness en solitude. Volgens de bekende Duits-Amerikaanse theoloog/filosoof Paul Tillich (1886-1965) heeft de Engelse taal daarmee wijs de twee kanten van alleen-zijn aangevoeld: het heeft het woord loneliness geschapen om de pijn van het alleen-zijn uit te drukken. En het heeft het woord solitude geschapen om de glorie van het alleen-zijn uit te drukken.

Eenzaamheid heeft dan ook te maken met het ontbreken van relaties. Mensen kunnen heel veel contacten hebben maar weinig tot geen relaties. Een relatie gaat immers veel verder dan een contact. Een relatie vraagt namelijk om de investering van een persoon in iemand anders. Daarvoor ontbreekt het de mensen vaak aan tijd en misschien ook wel aan zin. De twaalfde-eeuwse joodse filosoof rabbi Abraham Ibn Ezra heeft eens terecht gezegd dat er niemand meer eenzaam is dan degene die alleen zichzelf liefheeft.

Geïsoleerd
Eenzaamheid is niet iets dat er van het ene op het andere moment is. Het is veel meer het eindresultaat van een proces dat zich over langere tijd afspeelt. Eenzaamheid is een gevoel van verlatenheid, van geïsoleerd zijn. Het is een ervaren van leegheid dat gepaard gaat met gevoelens van inferioriteit, waardeloosheid, verlatenheid door God en anderen. Mensen die eenzaam zijn, krijgen vaak medelijden met zichzelf: "Ik kan niets, ik ben niets, niemand moet me".

Eenzaamheid betekent dat iemand zich pijnlijk gewaar wordt van het feit dat het hem (of haar) ontbreekt aan nauwe, betekenisvolle contacten. Hij verlangt er wel naar maar weet niet hoe hij die contacten zou moeten krijgen. Hij onttrekt zich meer en meer aan mensen of, juist het tegenovergestelde, hij probeert juist uit alle macht, krampachtig, deel van het leven van anderen te zijn. Maar ook dit laatste gaat koste van hemzelf.

Vervreemding
De Bijbel zegt vrij weinig over eenzaamheid. Toch is de Bijbel niet onbekend met het verschijnsel en laat het in de levens van bepaalde bijbelse figuren zien dat eenzaamheid in hun leven zeker een rol speelde.

Het begint al bij de Schepping. De Here God schiep de mens voor de gemeenschap met Zichzelf. Hij wil wonen bij de mensen. Als Adam geschapen is, stelt de Here God vast dat het niet goed is dat de mens alleen is. Vervolgens schenkt Hij de - in zekere zin - eenzame, hulpbehoevende Adam, een vrouw: Eva. Naast communicatie (van communis, letterlijk gemeenschap!) met de Here God kan Adam nu ook communicatie hebben met iemand die 'vlees van zijn vlees en gebeente van zijn gebeente' is. Verticale communicatie én horizontale communicatie, gemeenschap met de Here God en gemeenschap met mensen. Maar na de zondeval treedt er een vervreemding op tussen de mens en de Here God én tussen Adam en Eva.

Ook David kende eenzaamheid in zijn leven. Hij schrijft in psalm 25 vers 16: "Wend U tot mij, en wees mij genadig, want ik ben eenzaam en ellendig". Als Elia op de vlucht is voor Izebel nadat hij de priesters van Baäl heeft laten doden, is hij eenzaam en gefrustreerd: "Ik heb zeer geijverd voor de Heere, de God der heerscharen; want de kinderen Israëls hebben Uw verbond verlaten, Uw altaren afgebroken en Uw profeten met het zwaard gedood; en ik alleen ben overgebleven, en zij zoeken mijn ziel, om die weg te nemen". Veel later schrijft Paulus aan het einde van zijn leven (in 2 Timotheüs 4 vers 9, 10 en 16): "Doe uw best spoedig tot mij te komen. Want Demas heeft mij uit liefde voor de tegenwoordige wereld verlaten [...] allen hebben mij in de steek gelaten." Ook grote Godsmannen kenden dus hun perioden van eenzaamheid. En niet in de laatste plaats: de Heere Jezus weet wat het betekent om van mensen verlaten te zijn en - op het kruis - zelfs verlaten te zijn door God.

Geen zicht meer hebben
De oorzaken voor eenzaamheid zijn divers. Zo zijn er de sociale factoren. Eenzaamheid is dan het gevolg van snelle sociale veranderingen die iemand in zijn leven kan meemaken. In onze haast-cultuur wordt het mensen steeds moeilijker gemaakt om zinvolle contacten met anderen aan te gaan. Contacten worden oppervlakkiger, mensen isoleren zich van elkaar en sluiten zich op in hun eigen wereldje. Dit verschijnsel wordt nog eens bevorderd door de alsmaar complexer wordende technologie waarbij mensen geen zicht meer hebben op het geheel en vervolgens hun eigen plaats in dat geheel ook niet meer weten.

Andere factoren zijn onder meer de hoge mate van mobiliteit (bijvoorbeeld een verhuizing die ook het loslaten van relaties betekent) en de verstedelijking waardoor mensen zich letterlijk opsluiten tussen de muren. Geoffrey Francis Fisher, aartsbisschop van Canterbury (1887-1972), zei in dit verband eens dat er in de steden niemand stil is maar velen eenzaam; en dat op het platteland de mensen stil zijn maar er slechts weinig eenzaam zijn. En dan misschien wel een van de grootste factoren: de negatieve invloed van overvloedig televisiekijken op relaties.

Populaire bink
Naast de sociale factoren is er sprake van ontwikkelings- en psychologische factoren. Gedurende de ontwikkeling van een persoon van kind tot volwassene kunnen er vele factoren zijn die uiteindelijk leiden tot eenzaamheid. Bijvoorbeeld: als er gedurende de ontwikkeling geen hechting plaats vindt met andere personen, met name van het kind met de ouders. Of als het opgroeiende kind zich niet geaccepteerd weet door ouders, docenten, medescholieren, et cetera.

Ook kan het iemand ontbreken aan bepaalde (praktische en sociale) vaardigheden waardoor hij in het intermenselijk verkeer iedere keer opnieuw buiten de boot valt. Eenzaamheid komt veel meer voor bij mensen die van zichzelf vinden dat ze niet aan bepaalde normen voldoen. Ze zijn onzeker, hebben een lage zelfwaardering en een gebrek aan zelfvertrouwen. Vaak vinden ze het moeilijk om te communiceren. Andersom kan ook: ze zijn juist overmatig met zichzelf bezig, willen beroemd zijn (denk aan acteurs en actrices!), hangen de populaire bink uit, en stoten daardoor mensen af. Sommige mensen zijn van nature passief. Zeker als ze het gevoel hebben dat ze de situatie waarin zij verkeren niet kunnen beheersen, neigen zij er toe om zich terug te trekken.

Hyperindividualistisch
Ook zijn er de situationele factoren. Soms heeft eenzaamheid te maken met de situatie waarin iemand verkeert. Een langdurig ziekbed, gezinsproblemen, een scheiding, een verblijf in een verpleegtehuis, een traumatische ervaring, een gevangenisstraf: allemaal situaties waarin mensen kunnen vereenzamen. De maatschappij werkt in dat opzicht niet echt mee. In onze huidige hyperindividualistische maatschappij wordt de zelfstandigheid van mensen overbenadrukt. Dat kan ontaarden in een houding waarin mensen denken anderen niet nodig te hebben. Maar zo'n houding lijdt vrijwel altijd tot eenzaamheid.

En tot slot is er bij eenzaamheid sprake van geestelijke factoren. De Here God heeft de mens voor Zichzelf geschapen. Elke poging om buiten de Here God om echte rust te ervaren, loopt stuk op de gebrokenheid van de schepping na de zondeval. Alleen in Hem kunnen wij rust ervaren, zoals de kerkvader Augustinus al wist: ons hart is onrustig in ons totdat het rust vindt in God. Die rust heeft alles te maken met de gemeenschap die we door het geloof met God mogen hebben. Buiten Hem blijft de mens eenzaam. Buiten Hem kan de mens ten diepste alleen maar zinloosheid ervaren.

Wat te doen?
Wat kan er worden gedaan tegen eenzaamheid? In het kort is het allereerst belangrijk om het probleem te erkennen en feitelijk vast te stellen dat je eenzaam bent. Daarna kan er worden vastgesteld of de periode van eenzaamheid kortdurend is of dat het probleem al langer speelt. Vervolgens is het goed om in gesprek te gaan met bijvoorbeeld een voorganger, pastoraal werker of hulpverlener om de achterliggende oorzaken van de eenzaamheid te achterhalen. Samen kunnen er dan manieren worden bedacht om aan de eenzaamheid te ontkomen, zoals assertiever worden, werken aan het eigen zelfbeeld en werkelijke contacten leggen met anderen.

Hulpaanbod De Hoop ggz
Ook De Hoop wil graag mensen helpen die te maken hebben met eenzaamheid.
Meer informatie over het hulpaanbod bij eenzaamheid